Co decyduje o dobrej kondycji rzepaku w aspekcie zagrożenia ze strony organizmów chorobotwórczych?
Autorka: Ewa Jajor
#Fundusze Promocji
Rzepak pozostaje na polu przez ponad 10 miesięcy i przez ten czas narażony jest na niekorzystne działanie szeregu czynników zarówno biotycznych, jak i abiotycznych. Wśród istotnych czynników biotycznych należy wymienić czynniki chorobotwórcze. Rzepak narażony jest na porażenie przez sprawców chorób, od momentu siewu, aż do zbioru. Średnie straty plonu nasion rzepaku wynikające z porażenia przez patogeny wynoszą około 15–20%. Jednakże niektóre organizmy chorobotwórcze mogą powodować znacznie większe straty, niekiedy dochodzące nawet do 50–70%, a nawet 100% potencjalnego plonowania. Również jakość plonu z chorych roślin jest niezadowalająca, bowiem ich nasiona są drobne, niedojrzałe, uzyskuje się z nich mniej oleju, o gorszej jakości. Nasiona z porażonych łuszczyn są często zanieczyszczone przez grzyby w postaci zarodników, grzybni lub przetrwalników – sklerocjów.
Na przestrzeni lat obserwuje się zmiany w znaczeniu wielu patogenów, część z nich staje się bardziej szkodliwa, inne natomiast nie powodują tak dużych strat w plonie jak wcześniej. Jest to spowodowane postępującymi zmianami klimatycznymi oddziaływującymi na biologię patogenów i uprawiane rośliny, powodując między innymi intensyfikację stresów biotycznych (np. pojawianie się nowych dla naszego klimatu gatunków agrofagów, zwiększenie gęstości populacji i zasięgu występowania) oraz abiotycznych (niedobór wody, nadmiar wody, pH gleby, wahania temperatury). Inne przyczyny różnic w znaczeniu organizmów chorobotwórczych na przestrzeni lat, to zmiany w podejściu do agrotechniki, w tym przede wszystkim uproszczenia uprawowe. Nie bez znaczenia są tu również zmiany w dostępności środków ochrony roślin, o różnych mechanizmach działania na komórki grzybów. W ostatnich latach istotnie wzrosła ilość odmian rzepaku charakteryzujących się odporności na jeden lub kilka patogenów. Na zmianę znaczenia i pojawienie się nowych organizmów chorobotwórczych wpływ ma również wymiana między rejonami Europy i samej Polski, materiału siewnego i sprzętu rolniczego.
W zależności od rejonu uprawy rzepaku, przebiegu pogody w sezonie i fazy rozwojowej tej ważnej gospodarczo rośliny obserwuje się kilkunastu sprawców chorób. Do najważniejszych należą grzyby chorobotwórcze: Plenodomus spp. (Phoma lingam) odpowiedzialne za suchą zgniliznę kapustnych, Sclerotinia sclerotiorum powodujący zgniliznę twardzikową, Alternaria spp. – sprawcy czerni krzyżowych oraz pierwotniak Plasmodiophora brassicae – sprawca kiły kapusty. Inne choroby, z reguły o mniejszym znaczeniu, to np.: zgorzel siewek (kompleks grzybów), szara pleśń – Botryotinia fuckeliana (Botrytis cinerea), cylindrosporioza – Pyrenopeziza brassicae (Cylindrosporium concentricum), biała plamistość liści – Mycosphaerella capsellae (Pseudocercosporella capsella), mączniak prawdziwy (Erysiphe cruciferarum) oraz mączniak rzekomy powodowany przez organizm grzybopodobny (Hyaloperonospora parasitica) Spośród wirusów występuje przede wszystkim wirus żółtaczki rzepy (Turnip yellow mosaic virus, TuYV) oraz niekiedy obserwuje się objawy infekcji wirusa mozaiki rzepaku (Turnip mosaic virus, TuMV).
W zależności od fazy rozwojowej rośliny można zaobserwować objawy kilku chorób. Intensywność występowania patogenów i potencjalne straty przez nie powodowane zależą od wielu czynników, m.in. od ich biologii, od formy rzepaku (jara, ozima), uprawianych odmian, warunków klimatycznych, a także od stosowanych metod uprawy, ochrony roślin i zależności między tymi czynnikami.
Wszystkie części roślin są porażane przez sprawców chorób, a dotkliwość strat wywołanych przez ich obecność zależy od momentu infekcji, im wcześniejszy, tym następstwa są poważniejsze. Redukcja plonu wiąże się z tym, że porażone liście mają utrudnione procesy asymilacji, a zwiększa się ich intensywność transpiracji. Porażenie łodyg powoduje ograniczenie przewodzenia substancji pokarmowych i wody, skutkujące więdnięciem i zamieraniem roślin. Porażeniu ulegają również łuszczyny, co często bezpośrednio powoduje redukcję plonu na skutek osypywania się nasion.
O dobrej kondycji rzepaku, w aspekcie ograniczania zagrożenia ze strony organizmów chorobotwórczych, decyduje wiele wzajemnie współdziałających oraz uzupełniających się elementów związanych z prowadzeniem uprawy od momentu wyboru i przygotowania stanowiska, aż do zbioru. W celu zapewnienia niezbędnych warunków do wzrostu i dobrego stanu zdrowotnego rzepaku, a w konsekwencji odpowiedniego plonu nasion, należy wziąć pod uwagę szereg czynników, które będą wpływały na ograniczanie występowania agrofagów, w tym organizmów chorobotwórczych.
Ochrona rzepaku przed patogenami polega na wykorzystaniu w pierwszej kolejności poprawnie realizowanej metody agrotechnicznej, następnie hodowlanej i biologicznej. Metoda chemiczna zalecana jest dopiero wówczas, gdy wymienione wyżej sposoby walki
z organizmami chorobotwórczymi nie przyniosą pożądanych rezultatów.
Podstawą szeroko rozumianej metody agrotechnicznej jest poprawny przyrodniczo płodozmian i staranne przygotowanie gleby do siewu. W metodzie tej odpowiedni płodozmian odgrywa kluczową rolę w zmniejszeniu ilości patogenicznych grzybów, które bytują w glebie. Gdy rzepak na tym samym polu uprawia się nie częściej niż co 3-4 lata, ilość grzybów w postaci grzybni, zarodników oraz struktur przetrwalnikowych na tyle maleje, że nie stanowią one już tak dużego zagrożenia dla plonowania rzepaku. Do chorób, zwanych płodozmianowymi, zaliczamy zgniliznę twardzikową (S. sclerotiorum), werticiliozę rzepaku (Verticilium spp.) i kiłę kapusty (P. brassicae). Im dłuższa przerwa w uprawie rzepaku i innych gatunków z rodziny kapustowatych, tym lepiej, ponieważ ryzyko infekcji stopniowo się zmniejsza. Sprawcy chorób mogą bytować również na resztkach pożniwnych, np. Plenodomus spp. czy Pyrenopeziza brassicae. Im staranniej zostaną one zniszczone, czyli głęboko przyorane, tym mniejsze prawdopodobieństwo rozwoju tych patogenów i pojawienia się na roślinach objawów porażenia. Ważne jest także racjonalne nawożenie mineralne i organiczne, które dostosowane jest do rzeczywistego i to w danym czasie (fazie wzrostu), zapotrzebowania rzepaku na składniki pokarmowe. Następnie istotna jest właściwa głębokość i zastosowanie do siewu takiej ilości nasion, aby zapewnić optymalną obsadę roślin na jednostce powierzchni. Nasiona, najlepiej kwalifikowane, powinny być zaprawione dostępnymi zaprawami, zarówno grzybobójczymi, jak i insektycydowymi. Wszystko to składa się na działania zapewniające szybkie wschody i rozwój roślin, a co za tym idzie zredukowanie ryzyka porażenia przez patogeny powodujące w początkowych fazach wzrostu zgorzel siewek (Fusarium spp., Alternaria spp., Pythium sp.) i mączniaka rzekomego (H. parasitica). W aspekcie ograniczania źródeł infekcji patogenów, nie mniej ważna jest również izolacja przestrzenna od innych upraw roślin podatnych, regulacja zachwaszczenia jako „zielonego pomostu” oraz staranne czyszczenie maszyn i sprzętu.
Metoda hodowlana, polega natomiast na korzystaniu z odmian charakteryzujących się genetyczną odpornością na porażenie przez organizmy chorobotwórcze. W przypadku tej metody, aby zmniejszyć ryzyko infekcji uprawianego rzepaku, należy przed siewem dokonać wyboru właściwej odmiany. Należy jednak pamiętać, że odporność odmian nie jest cechą trwałą, dlatego z tej odporności należy korzystać w sposób racjonalny, czyli np. z zachowaniem zasad poprawnej agrotechniki. Obecnie można uprawiać odmiany rzepaku ozimego, które mają geny np. Rlm7 lub LepR3, zabezpieczające w dużym stopniu rośliny przed porażeniem przez jednego ze sprawców suchej zgnilizny – Plenodomus lingam, dawniej określanym jako Leptosphaeria maculans. W Krajowym Rejestrze wpisanych jest ok. 50 takich odmian, pochodzących z siedmiu firm hodowlanych. Znane są również odmiany o zwiększonej odporności na porażanie przez sprawcę kiły kapusty (P. brassicae), a takich kreacji w KR jest obecnie 19. W charakterystyce wielu odmian rzepaku, ponad 70 w KR, znajdują się informacje o zwiększonej tolerancji na porażanie przez wirusa żółtaczki rzepy. Warto dodać, że pewna grupa odmian charakteryzuje się w tej chwili odpornością w odniesieniu do kilku ważnych gospodarczo zagrożeń, czyli suchej zgnilizny kapustnych, kiły kapusty, czy wirusa żółtaczki rzepy. Gwarantuje to prawidłowy rozwój roślin i uniknięcie start wynikających z infekcji przez wymienione patogeny. W sytuacji, gdy do zwalczania organizmów chorobotwórczych brakuje zarejestrowanych środków chemicznych, tak jak np. w przypadku sprawcy kiły kapusty, metoda polegająca na uprawie odmian o wysokiej odporności odgrywa, poza metodą agrotechniczną, podstawową rolę.
W uprawie rzepaku z powodzeniem można wykorzystywać do walki z ważnymi patogenicznymi grzybami, sprawcami zgnilizny twardzikowej i suchej zgnilizny kapustnych również metodę biologiczną. Do tego celu zarejestrowano w uprawie rzepaku ozimego kilka bofungicydów zawierających wyspecjalizowane szczepy mikroorganizmów. Do ograniczania przed siewem rzepaku, przez lizę (rozpuszczenie) przetrwalników grzyba S. sclerotiorum, służą nadpasożytnicze grzyby Coniothyrium minitans oraz Trichoderma asperellum. Kolejną substancją czynną jest organizm Pythium oligandrum, który polecany jest do ograniczania patogenów okresie wegetacji roślin. Znane są również środki zawierające określone szczepy bakterii z rodzaju Bacillus, mogą być one stasowane do zaprawiania nasion i do opryskiwania w trakcie kwitnienia. Środki biologiczne charakteryzują się zróżnicowaną skutecznością, a ich zastosowanie uzależnione jest w dużym stopniu od warunków środowiska. Oddziaływają one przy tym bardzo korzystnie na rośliny, są bezpieczne dla środowiska i mają zdolność do samoreprodukcji, przez co wzbogacają bioróżnorodność ekosystemu.
Zastosowanie środka chemicznego w ochronie rzepaku jest uwarunkowane przez kilka ważnych czynników. Pierwszą zasadą jest to, aby najpierw wykorzystywać metody niechemiczne, a gdy one okażą się niewystarczające dopiero wtedy, jeśli istnieje taka możliwość, zastosować fungicydy. Zanim jednak przystąpi się do wykorzystania metody chemicznej, ewentualną decyzję należy zweryfikować poprzez dokładny monitoring plantacji i stwierdzenie przekroczenia ekonomicznego progu szkodliwości lub skorzystanie z dostępnych systemów wspomagania decyzji (tab. 1). W tabeli przedstawiono substancje czynne środków ochrony roślin i grupy chemiczne do których należą, zarejestrowane do zwalczania sprawców chorób w rzepaku (tab. 2). Szczegółowe informacje dotyczące użycia tych środków znajdują się w etykietach ś.o.r. Mogą one być stosowane w rzepaku ozimym jesienią w fazie 4-8 liści właściwych i w późniejszych fazach rozwojowych np. w momencie ruszenia wegetacji, czy w czasie kwitnienia. Walkę chemiczną wykonywać należy zawsze ze zwróceniem uwagi na bezpieczeństwo środowiska naturalnego i zachowaniem strategii antyodpornościowej.
Podsumowując należy podkreślić, że kompleksowe przestrzeganie powyższych
zasad i stosowanie wszystkich dostępnych w uprawie metod ochrony, gwarantuje
dobry wzrost i rozwój roślin rzepaku. Jest to niezbędne w aspekcie ograniczenia
presji ze strony wszystkich agrofagów, w tym ważnych gospodarczo sprawców
chorób, aby w następstwie tych działań uzyskać zadowalający plon nasion.
Tab. 1. Progi ekonomicznej szkodliwości i systemy wspomagania decyzji najważniejszych sprawców chorób rzepaku.
Choroby rzepaku | Progi szkodliwości (% roślin z pierwszymi objawami choroby) |
Przykłady systemów wspomagania decyzji | ||
faza rozety | ruszenie wegetacji | kwitnienie | ||
Cylindrosporioza
| 10–20 | 10-15 | – | – |
Czerń krzyżowych
| 20–30 | 10-20 | 10-15 | – |
Szara pleśń
| 20–30 | 10-20 | 10-15 | – |
Sucha zgnilizna kapustnych
| 10–20 | 10-15 | – | SPEC |
Zgnilizna twardzikowa | – |
– | pierwsze oznaki choroby | Test płatkowy |
Tab. 2. Przykłady substancji czynnych zarejestrowanych w uprawie rzepaku do zwalczania sprawców chorób.
Grupa chemiczna | Substancja czynna |
TRIAZOLE | difenokonazol mefentriflukonazol metkonazol protikonazol tebukonazol difenokonazol + paklobutrazol protiokonazol + tebukonazol difenokonazol + tebukonazol metkonazol + protiokonazol |
STROBILURYNY | azoksystrobina mandestrobina |
KARBOKSYAMIDY | boskalid izofetamid |
FENYLOPIROLE | fludioksonil |
KARBOKSYAMIDY + TRIAZOLE | boskalid + mefentriflukonazol boskalid + metkonazol fluopyram + protiokonazol |
BENZANIDY + STROBILURYNY | fluopikolid + fluoksastrobina (zaprawa) |
KARBOKSYAMIDY + STROBILURYNY | boskalid + piraklostrobina |
TRIAZOLE + STROBILURYNY | difenokonazol + azoksystrobina tebukonazol + azoksystrobina tebukonazol + fluoksastrobina protiokonazol + azoksystrobina difenokonazol + tebukonazol + azoksystrobina |
TRIAZOLE + CZWARTORZĘDOWE SOLE AMONOWE | chlorek mepikwatu + metkonazol |
BIOFUNGICYDY | Coniothyrium minitans Trichoderma asperellum szczep T-34 Pythium oligandrum Bacillus amyloliquefaciens szczep QST 713 Bacillus amyloliquefaciens szczep MBI 600 (zaprawa) |
#Fundusze Promocji
